جراحی دامپزشکی

بخیه زدن زخم‌های حیوانات وقتی انجام می‌شود که زخم به دلیل عمق زیاد، طولانی بودن، قرار گرفتن در محل‌های حساس (مثل مفاصل، صورت، ناحیه تناسلی)، خونریزی فعال، لبه‌های باز، یا آلودگی متوسط تا شدید، نتواند خودبه‌خود خوب شود. در این موارد باید لبه‌های زخم را به هم دوخت تا التیام سریع‌تر شود و از عفونت جلوگیری گردد. مشکل اصلی، خود زخم تروماتیک است که می‌تواند بر اثر گازگرفتگی (از حیوان دیگر)، بریدگی با شیشه یا فلز، ساییدگی عمیق، له‌شدگی، سوختگی، یا عوارض جراحی قبلی ایجاد شود. دلایل شایع این آسیب‌ها عبارتند از: دعوای حیوانات (به ویژه سگ‌های نر عقیم‌نشده و گربه‌های ولگرد)، تصادف با ماشین، برخورد با اشیاء تیز در محیط مانند حصار و آهن‌آلات، و حوادث خانگی مثل در و پنجره و وسایل آشپزخانه. آمار دامپزشکی نشان می‌دهد حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد مراجعات اورژانس حیوانات کوچک مربوط به تروما و زخم بافت نرم است و زخم‌های گازگرفتگی شایع‌ترین نوع هستند (حدود ۵۰ تا ۶۰ درصد زخم‌ها در سگ و گربه).

همه زخم‌های حیوانات به بخیه نیاز ندارند. زخم‌های سطحی و کم‌عمق را می‌توان با ترمیم ثانویه درمان کرد: یعنی پانسمان استریل، پماد آنتی‌بیوتیک و تعویض روزانه تا ۷-۱۴ روز. زخم‌های کوچک (کمتر از یک سانتی‌متر) با لبه‌های چسبیده را می‌توان با چسب پوستی طبی بست (فقط در حیوانات آرام و نواحی کم‌تحرک). در زخم‌های له‌شدگی و آلودگی شدید، اول دبریمان (برداشتن بافت مرده و آلوده) و پانسمان مرطوب به تنهایی برای ۲-۳ روز انجام می‌شود تا تورم و عفونت کنترل شود، بعد در صورت امکان بخیه با تأخیر زده می‌شود. برای زخم‌های بزرگ و تمیز که به دلیل کشش زیاد نمی‌توان یک‌باره بست، از ترمیم تدریجی (بخیه متناوب قابل تنظیم) یا پیوند پوست استفاده می‌شود. در حیوانات وحشی و غیرقابل دسترس، گاهی مدیریت بدون دخالت در طبیعت انجام می‌شود، اما در حیوانات خانگی بهتر است درمان قطعی صورت گیرد.

هدف اصلی بخیه، بستن سریع و محکم لبه‌های زخم برای التیام بدون عفونت، کمترین جای زخم و بازگشت عملکرد طبیعی بافت است. جراحی با آرام‌بخشی یا بیهوشی شامل مراحل: تراشیدن مو، شستشو، برداشت بافت مرده، انتخاب الگوی بخیه مناسب (ساده برای زخم خطی، و بخیه مخصوص برای نواحی پرتنش مثل مفاصل)، و انتخاب نخ مناسب (غیرجذب مثل نایلون برای پوست حیوانات فعال، یا قابل جذب). مزایای بخیه: جلوگیری از عفونت، کاهش زمان ترمیم (۷-۱۰ روز در مقابل ۲-۴ هفته)، جلوگیری از باز شدن زخم ناشی از حرکت حیوان، و بهبود ظاهر (اسکار ظریف‌تر). موفقیت بخیه وابسته به نخ‌های مخصوص دامپزشکی با سوزن قوی، استپلر پوستی برای زخم‌های بزرگ، و یقه الیزابت برای جلوگیری از لیسیدن بخیه است. امروزه عوارض بخیه به کمتر از ۵-۱۰٪ رسیده و بهبودی کامل در ۹۰-۹۵٪ موارد حاصل می‌شود.

جراحی دستگاه گوارش حیوانات وقتی انجام می‌شود که یک مشکل گوارشی حاد یا مزمن به درمان دارویی جواب ندهد و جان حیوان را تهدید کند. علائمی مثل استفراغ مداوم، بند آمدن مدفوع (انسداد روده)، شکم به شدت متسع و دردناک، خون در استفراغ یا مدفوع، کاهش وزن شدید و جمع شدن مایع در شکم، همگی نشانه‌هایی هستند که ممکن است نیاز به جراحی داشته باشند. بیماری‌های شایع گوارشی در حیوانات عبارتند از: بلعیدن جسم خارجی (مثل استخوان، اسباب‌بازی، پارچه در سگ‌ها و نخ یا طناب در گربه‌ها) که باعث انسداد روده می‌شود، پیچ خوردگی معده (ولولوس) در نژادهای بزرگ سگ مثل دوبرمن، فرورفتن روده به داخل روده دیگر (انواژیناسیون)، عفونت شدید لوزالمعده (پانکراتیت نکروزان)، تومورهای گوارشی، و فتق دیافراگم که باعث جابه‌جایی اندام‌ها به درون قفسه سینه می‌شود. دلایل اصلی این مشکلات شامل خوردن اشیاء غیرخوراکی (مخصوصاً در سگ‌های پرانرژی و گربه‌های کنجکاو)، تغذیه نادرست (مثلاً یک وعده غذای حجیم در سگ‌های مستعد ولولوس)، عفونت‌های ویروسی مثل پاروویروس در سگ‌ها، و عوامل ژنتیکی و نژادی است. آمار دامپزشکی نشان می‌دهد که انسداد روده با جسم خارجی حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد مراجعات گوارشی اورژانسی را تشکیل می‌دهد و پیچ خوردگی معده اگر جراحی نشود، ظرف ۲۴ تا ۴۸ ساعت مرگ و میر بالای ۵۰ تا ۷۰ درصد دارد.

بسیاری از مشکلات گوارشی حیوانات را می‌توان بدون جراحی درمان کرد. در التهاب ساده معده یا روده، درمان حمایتی شامل ناشتا گذاشتن حیوان برای ۱۲ تا ۲۴ ساعت، سرم و مایعات وریدی برای جبران کم‌آبی، داروی ضد استفراغ، محافظت کننده مخاط معده و آنتی‌بیوتیک‌ها (در صورت عفونت) مؤثر است. اگر جسم خارجی کوچکی در معده مانده باشد، با آندوسکوپی (یک لوله نرم با دوربین و فورسپس) می‌توان آن را بدون جراحی باز خارج کرد. در پیچ خوردگی معده اگر خیلی زود (کمتر از یک ساعت) تشخیص داده شود، گاهی با لوله دهانی-معده می‌توان معده را برگرداند و شکم را بست، اما معمولاً برای جلوگیری از عود باز هم نیاز به جراحی است. در بیماری التهابی روده (بدون انسداد)، داروهای کورتون، تغییر رژیم غذایی به غذای ضدحساسیت یا هیدرولیز شده می‌تواند مشکل را کنترل کند. تومورهای کوچک سطحی دستگاه گوارش گاهی با آندوسکوپ برداشته می‌شوند. فتق دیافراگم خیلی کوچک و بدون علامت را می‌توان با نظارت دوره‌ای مدیریت کرد، اما اگر بزرگ شود یا تنفس را مختل کند، جراحی لازم است.

هدف جراحی گوارش، از بین بردن مشکل فیزیکی (مثل بیرون آوردن جسم خارجی، برداشتن نسج مرده یا تومور، و درست کردن پیچ خوردگی یا فتق) و بازگرداندن مسیر طبیعی دستگاه گوارش برای جذب غذا و دفع مدفوع است. روش‌های رایج شامل: برش روده و خارج کردن جسم خارجی (انتروتومی)، برداشتن بخش نکروزه یا توموری و دوختن دو سر سالم (رزکسیون و آناستوموز)، چسباندن معده به دیافراگم در پیچ خوردگی (گاستروپکسی)، و ترمیم فتق دیافراگم. فواید حیاتی جراحی: (۱) نجات حیوان در انسداد کامل روده – بدون جراحی مرگ در ۴۸-۷۲ ساعت رخ می‌دهد؛ با جراحی به موقع شانس بقا از ۳۰٪ به بالای ۸۰-۹۰٪ می‌رسد. (۲) جلوگیری از عود پیچ خوردگی معده. (۳) برداشتن تومورهای بدخیم، در بسیاری از موارد تنها راه درمان. (۴) بازگرداندن تغذیه طبیعی.

جراحی ارتوپدی حیوانات وقتی انجام می‌شود که استخوان، مفصل یا ماهیچه به گونه‌ای آسیب ببیند که با درمان‌های ساده (مثل استراحت و دارو) خوب نشود و باعث درد مزمن، لنگش شدید (ناتوانی در راه رفتن)، بدشکلی یا از کار افتادگی عضو گردد. بیماری‌های شایع ارتوپدی در حیوانات عبارتند از: شکستگی استخوان (از ساده تا خرد شده و باز)، پارگی رباط صلیبی زانو (مخصوصاً در سگ‌های نژاد بزرگ)، دررفتگی مفصل (مثل مفصل ران، آرنج، کشکک زانو)، مردگی سر استخوان ران (در سگ‌های کوچک)، بدشکلی مفصل ران  و آرتروز پیشرفته. دلایل اصلی این مشکلات شامل ضربه (تصادف با ماشین، افتادن از بلندی)، ناهنجاری مادرزادی، چاقی و فعالیت زیاد، و بیماری‌های متابولیک است. آمار دامپزشکی نشان می‌دهد شکستگی استخوان حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد موارد اورژانس ارتوپدی و پارگی رباط صلیبی حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد موارد لنگش مزمن در سگ‌ها را تشکیل می‌دهد.

بسیاری از مشکلات ارتوپدی حیوانات را بدون جراحی می‌توان مدیریت کرد. در شکستگی‌های ساده و بدون جابه‌جایی (مثل ترک استخوان)، آتل یا گچ گرفتن به مدت ۴ تا ۸ هفته (با مراقبت از زخم بستر) کافی است. در پارگی نسبی رباط صلیبی که شدید نیست، درمان غیرجراحی شامل استراحت مطلق در قفس به مدت ۶ تا ۸ هفته، کم کردن وزن، فیزیوتراپی، داروهای ضدالتهاب و مکمل‌های غضروف‌ساز (گلوکزامین) می‌تواند لنگ زدن را کاهش دهد. در دررفتگی خفیف کشکک که به خودی خود برمی‌گردد، فیزیوتراپی و زانوبند مخصوص اغلب مؤثر است. در آرتروز پیشرفته که قابل جراحی نیست، درمان‌های تسکینی مثل داروهای قوی‌تر، طب سوزنی و کنترل وزن به بهبود کیفیت زندگی کمک می‌کند.

هدف جراحی ارتوپدی، ثابت کردن استخوان یا مفصل به شکلی است که حیوان بتواند بدون درد راه برود، وزن روی پا بیندازد و از آرتروز زودرس جلوگیری شود. روش‌های رایج عبارتند از: (۱) ثابت کردن شکستگی با پلاک و پیچ، پین داخل استخوان، یا فیکساتور خارجی مخصوص شکستگی‌های جابه‌جا شده و له شده. (۲) بازسازی رباط صلیبی با روش‌های پیشرفته مثلTPLO (تغییر زاویه زانو) که در بیش از ۹۰ درصد موارد حیوان را به حالت عادی برمی‌گرداند.. (3) جراحی دررفتگی شدید کشکک با شیاردار کردن استخوان ران و جابه‌جایی تاندون. (4) برداشتن سر استخوان ران (FHO) در مواردی که مفصل قابل تعویض نیست؛ این کار درد را از بین می‌برد و یک مفصل کاذب بدون اصطکاک ایجاد می‌کند. فواید جراحی: نجات پا از قطع شدن، کاهش سرعت آرتروز (از ۸۰٪ به ۳۰-۴۰٪)، و بازگشت راه رفتن طبیعی در عرض ۴ تا ۱۲ هفته.

جراحی اورژانسی دامپزشکی وقتی انجام می‌شود که زندگی حیوان در خطر فوری باشد؛ مثلاً خونریزی داخلی شدید، پاره شدن اندام‌های شکم، بسته شدن کامل مجرای ادرار یا روده، پیچ خوردگی معده یا روده، یا ضربه شدید همراه با شکستگی باز و له شدن بافت. در این شرایط هر ساعت تأخیر، خطر مرگ یا قطع عضو را به شدت افزایش می‌دهد. بیماری‌های اورژانسی رایج عبارتند از: انسداد مجرای ادرار در گربه‌های نر (سنگ یا پلاک مخاطی باعث پارگی مثانه و مسمومیت کشنده می‌شود)، پیچ خوردگی معده در سگ‌های نژاد بزرگ (معده دور خود می‌چرخد و خونرسانی قطع می‌شود)، پارگی طحال بر اثر تومور یا ضربه (خونریزی داخلی شدید)، انسداد روده با جسم خارجی (که ظرف ۲۴ ساعت به مرگ می‌انجامد)، افتادگی رحم پس از زایمان (در گاو و سگ با خطر عفونت گسترده)، و ترومای شدید مثل تصادف با ماشین یا سقوط. دلایل اصلی این مشکلات شامل بلعیدن اشیاء خارجی (در سگ‌های بازیگوش)، تغذیه نامناسب (یک وعده غذای حجیم در نژادهای مستعد پیچ خوردگی معده)، بیماری‌های متابولیک (تشکیل سنگ ادراری در گربه‌های با غذای خشک)، و حوادث تروماتیک است.

بعضی از مواقع اورژانسی را می‌توان بدون جراحی موقتاً کنترل کرد، اما معمولاً درمان قطعی نیست. در انسداد ادراری گربه، ابتدا با لوله کردن مجرای ادرار (گذاشتن یک لوله نرم از راه مجرا به مثانه) و شستشوی سنگ یا پلاگ، به همراه سرم و دارو می‌توان وضعیت را ۲۴ تا ۴۸ ساعت پایدار نگه داشت، اما برای جلوگیری از عود، جراحی (یورتروستومی) لازم است. در پیچ خوردگی معده، تخلیه گاز و شستشوی معده با لوله و مایعات وریدی ممکن است وضعیت اولیه را بهتر کند، ولی بدون جراحی (چسباندن معده به دیواره شکم) عود تقریباً حتمی (۵۰ تا ۸۰ درصد) است. در شکستگی‌های باز، تمیز کردن زخم و پانسمان موقت همراه با آنتی‌بیوتیک عفونت را کنترل می‌کند، اما استخوان بدون ثابت کردن داخلی جوش نمی‌خورد. در پارگی طحال با خونریزی خفیف، سرم خون ممکن است حیوان را پایدار کند، ولی بدون برداشتن طحال (اسپلنکتومی) خطر خونریزی مجدد بالاست. در مسمومیت‌های حاد، دیالیز صفاقی اگر در دسترس نباشد، درمان محافظه‌کارانه جایگزین جراحی نیست. به طور خلاصه، روش‌های غیرجراحی بیشتر برای تثبیت پیش از عمل یا کنترل موقت به کار می‌روند و جراحی برای ریشه‌کن کردن مشکل ضروری است.

هدف جراحی اورژانسی، رفع فوری مشکل کشنده (انسداد، خونریزی، پیچ خوردگی، بافت مرده) و ترمیم ساختار حیاتی برای بازگرداندن تعادل بدن و جلوگیری از مرگ است. عمل‌های رایج شامل: برداشتن طحال پاره یا توموری (اسپلنکتومی)، باز کردن پیچ خوردگی و چسباندن معده (گاستروپکسی)، خارج کردن جسم خارجی از روده یا برداشتن بخش نکروزه (انتروتومی یا رزکسیون)، ایجاد مسیر جدید برای خروج ادرار در گربه‌های نر (یورتروستومی)، و به ندرت قطع عضو له شده. فواید جراحی: نجات جان حیوان، جلوگیری از پریتونیت و عفونت کشنده (در انسداد روده اگر ظرف ۱۲-۱۸ ساعت جراحی نشود، مرگ حتمی است)، رفع سریع درد (مانند پیچ خوردگی معده)، و حفظ کلیه‌ها (در انسداد ادراری طولانی).

جراحی چشم در حیوانات وقتی انجام می‌شود که بیماری چشمی با قطره و دارو خوب نشود، ساختار چشم در خطر باشد یا حیوان در آستانه نابینایی قرار گیرد. مشکلاتی که نیاز به جراحی دارند عبارتند از: زخم عمیق قرنیه (که ممکن است چشم را سوراخ کند)، افزایش شدید فشار چشم (گلوکوم حاد)، آب مروارید کامل که بینایی را از بین برده، برگشتگی پلک به داخل که مژه‌ها به قرنیه می‌سایند، افتادگی غده اشکی، تومورهای پلک یا کره چشم، و دررفتگی عدسی. بیماری‌های شایع چشم در حیوانات شامل آب مروارید ارثی یا ناشی از دیابت در سگ‌ها و برگشتگی پلک است. علل اصلی شامل شکل غیرطبیعی صورت (پوزه کوتاه)، ضربه (خراش با پنجه)، بیماری‌هایی مثل دیابت، عفونت‌ها و عوامل ژنتیکی است.

بسیاری از مشکلات چشمی حیوانات را بدون جراحی می‌توان درمان کرد. در زخم سطحی قرنیه، قطره آنتی‌بیوتیک، قطره آتروپین (برای کاهش درد) و اشک مصنوعی معمولاً ظرف ۷ تا ۱۰ روز باعث بهبود می‌شوند (در ۷۰ تا ۸۰ درصد موارد). در گلوکوم خفیف تا متوسط، قطره‌های کاهنده فشار چشم می‌توانند فشار را ۳۰ تا ۴۰ درصد کم کنند و بینایی را حفظ کنند، ولی با قطع دارو عود می‌کند. در آب مروارید اولیه که هنوز بینایی خوب است، آنتی‌اکسیدان‌های خوراکی پیشرفت آن را کند می‌کنند اما درمان قطعی نیستند. برای افتادگی غده اشکی در مراحل خیلی خفیف، ماساژ و کمپرس گرم همراه با قطره ضدالتهاب ممکن است غده را به جا برگرداند، اما عود بیش از ۵۰ درصد است. در برگشتگی خفیف و موقت پلک در نوزادان، بخیه موقت برای چند هفته می‌تواند بدون جراحی اصلی مشکل را حل کند. همچنین در تورم پلک به دلیل آلرژی، آنتی‌هیستامین و دوری از ماده حساسیت‌زا گاهی کافی است.

هدف جراحی چشم، حفظ یا بازگرداندن بینایی، رفع درد چشم و جلوگیری از نابینایی یا خارج کردن کره چشم است. عمل‌های رایج عبارتند از: (۱) جراحی زخم عمیق قرنیه با پیوند ملتحمه یا کراتوتومی برای جلوگیری از پارگی چشم. (۲) جراحی آب مروارید با روش فیکوامولسیفیکاسیون و کاشت لنز مصنوعی که در سگ‌ها بیش از ۹۰ درصد موفقیت دارد. (۳) جراحی گلوکوم مقاوم به دارو با کارگذاری شنت یا تخریب بخشی از بافت تولیدکننده زلالیه. (۴) جراحی برگشتگی پلک (آنتروپیون) با برداشتن پوست اضافی و چرخاندن لبه پلک به جای طبیعی که نتیجه فوری دارد. (۵) جراحی افتادگی غده اشکی با جااندازی و بخیه زدن به استخوان حدقه که موفقیت ۸۵-۹۵ درصد دارد. (۶) تخلیه کره چشم در تومورهای بدخیم یا گلوکوم دردناک نابینا  برای ریشه‌کنی درد و جلوگیری از گسترش سرطان.