جراحی فک و صورت

وقتی استخوان‌های صورت (مانند فک پایین، فک بالا، گونه، حدقه چشم یا بینی) بر اثر ضربه شدید مثل تصادف، زمین خوردن، دعوا یا آسیب ورزشی بشکنند، اگر شکستگی ناپایدار باشد، قطعات استخوان از جای خود خارج شده باشند، یا استخوان خرد شده باشد، جراحی لازم می‌شود. همچنین اگر شکستگی باعث شود دندان‌ها درست روی هم قرار نگیرند، دهان به خوبی باز و بسته نشود، یا پوست یا لثه پاره شده باشد (شکستگی باز)، جراحی ضروری است. در مواردی که شکستگی به عصب صورت آسیب بزند (مثلا بی‌حسی لب یا فلج عضلات صورت)، صورت به شدت نامتقارن شود، یا باعث دوبینی یا اختلال تنفس گردد، نیز جراحی انجام می‌شود. بدون جراحی، این شکستگی‌ها می‌توانند به بدجوش خوردن، تغییر شکل دائمی، ناتوانی در باز کردن دهان، درد مزمن مفصل فکی و حتی نشت مایع مغزی (در شکستگی فک بالا) منجر شوند. شایع‌ترین شکستگی صورت مربوط به فک پایین است.

این جراحی معمولا با بیهوشی کامل در اتاق عمل انجام می‌شود. جراح برای رسیدن به محل شکستگی، برش‌هایی را در نقاط مخفی ایجاد می‌کند؛ مثلا داخل دهان (در ناحیه کنار لثه) یا روی خطوط طبیعی پوست مانند زیر مژه پایین یا کنار بینی. پس از دیدن قطعات استخوان، جراح آن‌ها را سر جای خود برمی‌گرداند (جااندازی) و با استفاده از پلاک‌ها و پیچ‌های مخصوص (معمولا از جنس تیتانیوم یا مواد جذب‌شونده) آن‌ها را محکم می‌بندد. در شکستگی فک پایین، گاهی برای چند هفته فک بالا و پایین را با کش یا سیم به هم متصل می‌کنند. اگر کف حدقه چشم خرد شده باشد، از مش تیتانیومی برای بازسازی آن استفاده می‌شود تا از دوبینی جلوگیری شود. بعد از ثابت کردن استخوان‌ها، برش‌ها بخیه زده می‌شوند (داخل دهان با نخ قابل جذب و روی پوست با نخ ساده که بعدا کشیده می‌شود). جراحی بسته به تعداد شکستگی‌ها بین ۱ تا ۴ ساعت طول می‌کشد و بیمار معمولا ۱ تا ۳ روز در بیمارستان می‌ماند. روش‌های جدید مثل جراحی با هدایت کامپیوتری، دقت کار را بسیار بالا برده و نتایج بهتری به همراه دارد.

همه شکستگی‌های فک و صورت به جراحی نیاز ندارند. شکستگی‌هایی که جابجایی کمی دارند و پایدار هستند را می‌توان بدون جراحی درمان کرد. رایج‌ترین روش، بی‌حرکت کردن فک‌هاست: با سیم‌های دندانی فک بالا و پایین را به هم می‌بندند یا از آتل دندانی استفاده می‌کنند تا قطعات استخوان در جای خود بمانند و جوش بخورند. بیمار در این مدت (۴ تا ۶ هفته) باید فقط مایعات یا غذاهای نرم مصرف کند. در شکستگی‌های ساده استخوان بینی یا دیواره سینوس‌ها، فقط استراحت، غذاهای نرم، داروی مسکن و ضدالتهاب و گاهی آنتی‌بیوتیک کافی است و شکستگی خودبه‌خود طی ۳ تا ۶ هفته جوش می‌خورد. پس از دوره بی‌حرکتی، انجام تمرینات دهانی (فیزیوتراپی) برای جلوگیری از خشکی مفصل فک بسیار مهم است. در شکستگی کف حدقه اگر جابجایی خیلی کم (کمتر از ۲ میلی‌متر) باشد و دوبینی نداشته باشد، فقط استراحت و پرهیز از کارهایی که فشار داخل چشم را بالا توصیه می‌شود. روش دیگر، فیکساسیون خارجی است؛ یعنی با گذاشتن چند پیچ از بیرون روی استخوان و اتصال آن‌ها به یک میله خارجی، شکستگی را بدون برش بزرگ ثابت می‌کنند. همچنین شکستگی ساده بینی را با ابزار مخصوص در مطب جااندازی می‌کنند. اما باید توجه داشت که این روش‌های غیرجراحی فقط برای شکستگی‌های ساده و پایدار مناسبند. اگر جابجایی بیشتر از چند میلی‌متر باشد، یا استخوان خرد شده باشد، یا بسته شدن دندان‌ها به هم ریخته باشد، حتما جراحی لازم است؛ در غیر این صورت استخوان بد جوش می‌خورد و مشکلات دائمی ایجاد می‌کند.

وقتی استخوان فک آنقدر نازک یا کم حجم شده باشد که نتواند پایه محکمی برای کاشت ایمپلنت دندان ایجاد کند، جراحی پیوند استخوان انجام می‌شود. علت تحلیل استخوان فک می‌تواند کشیدن طولانی‌مدت دندان (چون دیگر فشاری از طرف دندان وجود ندارد)، بیماری شدید لثه، عفونت، ضربه، کیست یا تومور، و نقص‌های مادرزادی مانند شکاف کام و لب باشد. اگر این مشکل درمان نشود، استخوان فک بیشتر تحلیل می‌رود و ممکن است باعث لق شدن دندان‌های همسایه، افتادگی چهره و ناتوانی در انجام ایمپلنت شود.

این جراحی معمولا در اتاق عمل با بی‌حسی موضعی یا بیهوشی کامل (مخصوصا اگر استخوان را از جای دیگر بدن بردارند) انجام می‌شود. جراح لثه را در ناحیه کمبود استخوان برش می‌زند و آن را از روی استخوان فک جدا می‌کند. سپس ماده پیوندی را که می‌تواند از خود بیمار (مثلا استخوان چانه یا زاویه فک)، از جسد، از حیوان یا از مواد مصنوعی باشد، به صورت بلوک، پودر یا دانه‌های ریز در جای خالی قرار می‌دهد. روی پیوند معمولا یک غشای محافظ می‌گذارند تا بافت نرم به داخل آن رشد نکند. بعد از آن، لثه بخیه زده می‌شود. پیوند به چند ماه زمان نیاز دارد تا با استخوان فک جوش بخورد و سپس ایمپلنت کاشته شود.

گاهی بدون انجام پیوند استخوان هم می‌توان ایمپلنت کاشت. برخی از این روش‌ها عبارتند از: استفاده از ایمپلنت‌های کوتاه و باریک که استخوان کمتری نیاز دارند، تکنیک All-on-4 (گذاشتن چهار ایمپلنت کج برای نگهداری یک دندان مصنوعی کامل)، و استفاده از ایمپلنت زیگوماتیک که پایه آن در استخوان گونه قرار می‌گیرد و مشکل کمبود استخوان فک بالا را حل می‌کند. همچنین می‌توان از پروتزهای متحرک (دندان مصنوعی کامل) یا روش بازسازی استخوان هدایت شده با غشاهای مخصوص استفاده کرد. در نهایت، با توجه به شرایط بیمار، دندانپزشک بهترین گزینه را پیشنهاد می‌دهد.

جراحی اصلاح عدم تقارن فک که با نام جراحی ارتوگناتیک شناخته می‌شود، روشی تخصصی برای رفع ناهماهنگی‌های ساختاری فک بالا و پایین است. این جراحی زمانی به کار می‌رود که ناهنجاری ریشه اسکلتی داشته و با ارتودنسی به تنهایی قابل درمان نباشد. در چنین شرایطی، بیمار دچار عدم تقارن آشکار صورت (مثلاً انحراف خط میانی لب‌ها یا چانه)، مشکلات شدید در جویدن، حرف زدن یا تنفس (مانند آپنه خواب)، اختلالات مفصل گیجگاهی-فکی و نیز پاسخ ندادن به درمان‌های ارتودنسی می‌گردد.

این جراحی در چند مرحله انجام می‌شود. نخست، بیمار با معاینات کامل و تصویربرداری سه‌بعدی مثل سی‌تی اسکن ارزیابی می‌شود تا طرح درمان دقیقی تدوین گردد. خود عمل در بیمارستان و زیر بیهوشی عمومی صورت می‌گیرد و بر اساس نوع ناهنجاری، روش‌های مختلفی به کار می‌رود. برای فک بالا از استئوتومی لوفورت استفاده می‌شود که طی آن فک بالایی برش داده شده و در سه جهت جابه‌جا می‌گردد. برای فک پایین نیز از استئوتومی ساژیتال بهره می‌برند که به کمک آن فک پایین جابه‌جا شده و عدم تقارن آن اصلاح می‌شود. گاهی جراحی چانه (ژنیوپلاستی) نیز به عنوان روشی مکمل برای هماهنگی بیشتر چهره انجام می‌گیرد. پس از جابه‌جایی، استخوان‌ها با پلاک‌ها و پیچ‌های کوچک تیتانیومی در موقعیت جدید خود ثابت می‌شوند. این جراحی معمولا با همکاری جراح فک و صورت و متخصص ارتودنسی و در بازه زمانی ۱۸ تا ۲۴ ماهه (شامل ارتودنسی پیش و پس از عمل) اجرا می‌شود. در رویکردهای نوین مانند روش جراحی-اول (Surgery-First)، مرحله ارتودنسی پیش از جراحی حذف شده و درمان ارتودنسی تنها پس از عمل انجام می‌شود.

در موارد خفیف‌تر عدم تقارن فک، یا در بیمارانی که تمایل یا امکان جراحی ندارند، روش‌های غیرجراحی دیگری نیز وجود دارد. یکی از این روش‌ها، درمان ارتودنسی جبرانی است که در آن با استفاده از بریس‌ها و اپلاینس‌های دندانی (مانند اسپلینت)، موقعیت دندان‌ها اصلاح شده و تا حدودی عدم تقارن اسکلتی جبران می‌شود. همچنین برای رفع عدم تقارن‌های خفیف، روش‌های زیبایی غیرتهاجمی مانند تزریق ژل (فیلر) به سمت کوچک‌تر صورت، تزریق بوتاکس برای شل کردن عضلات سمت بزرگ‌تر، و تمرینات درمانی صورت (فیزیوتراپی) می‌تواند به برقراری تعادل بیشتر در چهره کمک کند.